Voor wie mij nog niet kent: ik ben Pim Schuitema uit Nieuwegein Omdat ik graag met wilde dieren werk en ze daarbij ook wil beschermen ben ik vrijwilliger bij Dassenwerkgroep Utrecht en ’t Gooi.

In dit blog reizen we naar Belgisch Limburg om te kijken hoe de dassen daar leven. Ik ging op pad met een dassen expert en een kenner van natuur erfgoed en landschap.

*Rood is Belgisch Limburg. Belgisch-Limburg is één van de vijf Vlaamse provincies in België. Bovenin is Nederland.*

*Foto met jonge dassen uit archief ter illustratie*

Bijzondere bodem

Onderweg naar de eerste dassenburcht liepen we door een duidelijk heuvelachtig landschap. Boven op een hoge heuvel lag een omgeploegde akker, waar aardappels en stenen op de grond lagen.

Een deel van de bodemafzettingen is tijdens de ijstijden gevormd, terwijl sommige stenen, zoals vuursteen, nog veel ouder zijn.

De bodem is hier opgebouwd uit verschillende lagen: een humusrijke bovengrond, met daaronder lagen van leem en zand en plaatselijk ook kleilagen. Zodra de bovenste bodemlaag of meerdere lagen wegspoelen of worden omgeploegd, komen de onderliggende lagen op het oppervlakte tevoorschijn.

Vuursteen

Ook de silex (vuurstenen) zijn daardoor zichtbaar. Ik denk dat deze stenen kapot worden geslagen door de machines.

Ovaalronde tweekleppige fossielschelpen -Zoutwater

Na een stuk rijden verderop in de omgeving kwamen we bij dit bord.

VLISTERBRON

Op nauwelijks een steenworp van de historische stadskern van Borgloon vliet een kleine vallei zich tussen de Haspengouwse heuvels. De beek Kleine Herk ontspringt er, maar het zijn de flanken van het dal die de aandacht van de bezoeker vragen. Deze kalkrijke hellingen herbergen immers tal van bijzondere natuurschatten die zich echter niet bloot geven tijdens een vluchtige blik op de omgeving. Ingebed tussen opvallende oriëntatiepunten zoals de stroopfabriek en de typische uitgestrekte boomgaarden zitten de waarden hier juist op en onder het maaiveld. Daarnaast biedt een uitkijktoren de wandelaar een mooi zicht op het boeiende landschap van Zuid-Limburg.
Wroeters
De das graaft in deze hellingen burchten uit als verblijfplaats voor ganse families van Haspengouws meest iconische roofdier. Daarbij werpt hij hele vrachten grond naar buiten. In de ondergrond zitten oeroude krijtlagen van fossiele dieren uit een periode dat het land onder de zee lag. Dat lijkt moeilijk te vatten, maar de versteende schelpen in de puinhopen van de das vormen het dode bewijs. Die bijzondere rijkdom van de bodem veroorzaakt nog een uniek fenomeen: uittredend grondwater is zo kalkrijk dat het aan de oppervlakte versteende schilfers nalaat. Zo'n kalktufbronnen zijn beschermd, want ze huisvesten ook kenmerkende planten zoals goudveil.
Bont tapijt
Wat is het recept voor een zee van bloemen tijdens de warme maanden? Wel, een niet bemeste lemige bodem met een snuif kalk erin. De wanden van het dal van Vilsterbron blijken deze in onze tijden zeldzame combinatie te bieden. In het vroege voorjaar tooien opvallende bloeiers als echte sleutelbloem en knolsteenbreek de graslanden. Op het hoogtepunt van het groeiseizoen vindt het geoefend oog zeldzaamheden als kleine bevernel en betonie. De keukenpieten onder ons snuiven dan de heerlijke geuren op van marjolein en kraailook. Zo'n rijkdom aan planten vormt tevens een gedekte tafel voor tal van insecten, die het vandaag ook hard te verduren krijgen. En met heel wat geluk zie je misschien een grauwe klauwier die een vet insect aan een doorn prikt, als hapje voor later.

In de ondergrond bevinden zich oeroude krijtlagen met fossiele resten van dieren uit een tijd waarin dit gebied nog onder de zee lag. Dat is misschien moeilijk te bevatten, maar de versteende schelpen in de grondhopen die de dassen hebben uitgegraven, vormen het tastbare bewijs. Dassen halen het verleden letterlijk naar boven.

Puntige fossielschelpen -Zoetwater

Na een stukje lopen in de omgeving is een aantal vierkante meter zand met daarin puntvormige schelpen van torenslakken te zien.
Locatie: Link

In Belgisch-Limburg komen dergelijke fossielen voor in sedimenten uit het Paleogeen, waaronder het Oligoceen (ongeveer 34 tot 23 miljoen jaar geleden).

Direct naast de schelpen staat een kunstwerk dat de binnenste as van de torenvormige schelpjes voorstelt. Deze spiraalvormige as wordt de columella genoemd.
Het kunstwerk heet Time Capsule van Will Beckers - Link

Fruitlijn - De oude spoorwegzate Tongeren-Sint-Truiden

Vroeger liep over dit pad een spoorlijn die bekendstond als het Fruitspoor (spoorlijn 23). Hoewel de spoorlijn voornamelijk werd gebruikt voor het vervoer van landbouwproducten, vee en ambachtelijke goederen, reden er ook passagierstreinen.

Door de opkomst van het wegverkeer verloor de spoorlijn geleidelijk haar betekenis. Het gebied kreeg de bestemming parkgebied.

De natuur heeft het oude spoorwegtraject geleidelijk teruggewonnen, waardoor het is uitgegroeid tot een groene verbindingszone met een grote verscheidenheid aan planten en dieren, waaronder ook dassen.

Dassen graven hun burchten bij voorkeur op een helling, zodat ze geen last hebben van grondwater. Bovendien valt de grond die ze tijdens het graven naar buiten werken vanzelf naar beneden. Hierdoor ontstaan vaak enorme storthopen van uitgegraven grond.

Zo zie je hoe waardevol het is om deze groene verbindingszones te behouden, niet alleen voor de das, maar ook voor talloze andere planten- en diersoorten.

Dassenburcht in het spoortalud

Dit gebied wordt beheerd door Natuurpunt, een Vlaamse natuurvereniging die zich inzet voor de bescherming en het behoud van natuur en biodiversiteit.

Het valt me op dat het gebied is ingericht met aandacht voor allerlei diersoorten. Zo zijn er onder andere insectenhotels, struiken, begraasde graslanden en fruitbomen te vinden.

Ik wil Natuurpunt, dat dit gebied beheert, dan ook een groot compliment geven. Je ziet duidelijk dat er veel tijd en energie wordt gestoken in het onderhouden en toegankelijk maken van het gebied, met aandacht voor zowel natuur als recreatie.

Het Nederlandse Staatsbosbeheer kan hier nog wat van leren.

Dassen/vossen burcht in het bos

We bezochten een dassenburcht in het bos. Tijdens veldobservaties in het voorjaar bleek dat er in die periode zowel dassen als vossen in deze burcht leefden. In zo'n geval gebruiken dassen en vossen ieder een ander deel van de burcht.

We bleven aan de rand van de burcht. Over de burcht heen lopen zou onnodige verstoring kunnen veroorzaken

De tunnels die dassen graven, noemen we pijpen. Dassenpijpen verlopen vaak bochtig. Bij de ingang ontstaat door het naar buiten slepen van grond regelmatig een herkenbare S-vormige geul.

De onderstaande pijp is de laatste tijd niet gebruikt. Dat is te zien aan de bladeren en takjes die in de geul liggen.

Pijpen die regelmatig worden gebruikt, worden door de dassen onderhouden en vrijgehouden van bladeren, takken en andere obstakels.

Gevlochten kruishagen

Kruishagen zijn hagen met een karakteristiek ruitvormig vlechtpatroon. In de 19e eeuw waren kruishagen wijdverspreid. Ze kwamen voor in Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en zelfs in Oostenrijk-Hongarije. Ze werden vooral aangeplant rondom moestuinen, boomgaarden, boomkwekerijen en begraafplaatsen.

In het dorp Veulen kwamen we langs een kruishaag van gele kornoelje (Cornus mas).

Deze plant kan meer dan 100 jaar oud worden.

Mocht je zelf een kruishaag willen beginnen, kijk dan even op deze link blz 69.

Ik citeer een stukje van blz 69: ”De scheuten werden vervolgens vervlochten met de scheuten van de naburige haagplanten, een proces dat vier tot zes jaar kon duren, en soms tot tien jaar, afhankelijk van de hoogte van de haag.”

Romeinse tumulus

Herstappeltombe in Lauw

Locatie: Link

We kwamen uit bij deze grafheuvel, die door de Romeinen is aangelegd.

De Romeinen wisten destijds al bouwwerken te maken die zo stevig waren dat ze honderden en zelfs duizenden jaren konden blijven bestaan. Deze grafheuvel is onder andere opgebouwd uit leem, waardoor de grond minder gemakkelijk wegspoelt of inzakt.

Dit is toch echt wel een serieuze heuvel! Als ik mezelf ernaast zet dan zie je dat deze heuvel een stuk hoger is dan mijn 1,97 meter.

De heuvel is ongeveer 32 meter breed en 8 meter hoog. En, tadaaa... er zit een dassenburcht in! 🦡

Lauw
Herstappeltombe in Lauw
De hier aanwezige heuvel is een Romeins grafmonument dat vermoedelijk werd opgericht in de 2de eeuw na Christus. De heuvel werd in 1895 onderzocht door F. Huybrigths. Het onderzoek was er toen vooral op gericht om de centrale grafkamer te ontdekken en leeg te halen. Hierbij werd in de oostelijke flank een schacht gegraven in de richting van het centrum. Dit was echter zonder resultaat. Hierop werd een tweede schacht aangelegd, ook zonder resultaat. Na dit onderzoek werd besloten dat het om een heuvel zonder grafkamer zou gaan. Wat echter toen nog niet geweten was, is dat de grafkamers bij tumuli niet altijd centraal gelegen zijn.
De Herstappeltombe heeft een diameter van 32 m en is 8 m hoog. Ruwweg zou er voor deze heuvel op te richten ongeveer 3485m³ grond nodig geweest zijn. Om een vergelijking te maken, dit komt neer op +/-116 vrachtwagens van elk 30 ton. In de Romeinse tijd is deze heuvel manueel opgeworpen.
Tumuli in Haspengouw
In Haspengouw zijn er honderden Romeinse grafheuvels geweest.
Dergelijke monumenten bedekken meestal slechts 1 in de bodem uitgegraven graf. Hierin werden de gecremeerde resten van de overledene geplaatst, samen met vaak talrijke voorwerpen.
Deze moesten duidelijk maken aan de op de begrafenis aanwezige gemeenschap dat de overledene leefde volgens de Romeinse gebruiken. Ook werd hiermee het aanzien van de overledene duidelijk gemaakt.
Vandaag de dag zijn hiervan nog maar 15 heuvels bewaard gebleven. Deze zijn allen beschermd als monument. De verdwenen tumuli werden in de loop der tijd genivelleerd, meestal voor landbouw- doeleinden.
Van de bewaarde tumuli zijn er 6 gelegen in Gingelom, 4 in Tongeren, 2 in Heers, 2 in Riemst en 1 in Sint-Truiden.
Kaart van de bewaarde tumuli in Haspengouw
Een postkaart van de Herstappeltombe in Lauw
Lauw
Een speciale biotoop voor de huidige natuur:
Dassen
Waarschijnlijk is er al sinds een 100-tal jaar een dassenburcht aanwezig in de heuvel. In 2015 werd onderzocht hoe de dassenburcht in het heuvellichaam, en eronder, ingegraven is en wat de schade aan het eventueel aanwezige archeologische erfgoed was. Uit dit onderzoek bleek dat de dassen slechts beperkte schade toebrachten aan de tumulus en dat er bijgevolg geen verdere stappen ondernomen moeten worden om deze beschermde diersoort uit dit, eveneens beschermde, monument te verwijderen.
Een dassenburcht bestaat uit verschillende kamers (tussen 50 cm en 1 m) die verbonden zijn met ovale gangen (+/-30 cm). De toegang bevindt zich meestal in een flank. Van hieruit kan een burcht zich onder de grond over de oppervlakte van meerdere voetbalpleinen uitstrekken. Er zijn ook verschillende delen te onderscheiden in een dassenburcht. Deze delen worden afwisselend bewoond. In het najaar wordt het niet gebruikte deel helemaal opgekuist en hersteld voordat de dassen hier weer opnieuw intrekken.
Het territorium van deze dassen strekt zich uit over verschillende hectaren met als belangrijkste element de Jekervallei, waar de dassen op zoek gaan naar voedsel. Verschillende “bijburchten” zijn hierbij belangrijk als tijdelijk onderkomen.
De ouderdom van deze burcht is niet exact gekend, maar het is wel geweten dat dassenburchten, samen met termietenheuvels, tot de oudste bouwwerken op aarde behoren. In Schotland is bij een archeologisch onderzoek een dassenburcht ontdekt die meer dan 10.000 jaar oud was en in Tsjechië vond men een dassenburcht van meer dan 100.000 jaar oud.
Een speciale vegetatie
Uit een studie blijkt dat er op de heuvel enkele uiterst zeldzame vegetatietypes voorkomen waarop een Europese bescherming van kracht is. Het betreft onder andere het smal beemdgras en smal fakkelgras, soorten van het kalkgrasland. Zoals de naam doet vermoeden zijn het soorten die voorkomen op kalkrijke gronden. Onderzoek heeft aangetoond dat bij de bouw van een dergelijke grafheuvel, enorme hoeveelheden kalk bij de leem werd gemengd. Gewone leem of zandleem zou namelijk na zeer korte tijd volledig weg eroderen. Door de leem met kalk te vermengen kreeg men een zeer stabiele, harde structuur. Door tijdens de bouw van de heuvel, dit mengsel nog eens extra hard aan te stampen kreeg men een monument dat 2000 jaar na de oprichting nog steeds aanwezig is.
Eens te meer wordt hier de kunde en kennis van de mensen ten tijde van de Romeinse periode duidelijk.
Op deze foto zien we de ingang van een gang die door dassen gegraven werd
Recente foto van de tumulus

De tumulus lag vroeger in een open, glooiend landschap, waar grafheuvels al van grote afstand zichtbaar waren.

Op de onderstaande oude foto's is goed te zien dat de wijde omgeving destijds nog vrijwel helemaal open en onbebouwd was.

Romeinse grafmonumenten werden vaak langs belangrijke toegangswegen naar steden opgericht, zodat voorbijgangers ze goed konden zien. De grafheuvel diende daarmee niet alleen als laatste rustplaats, maar ook als een opvallend herinneringsmonument voor de overledene.

Tumulus van Koninksem

Locatie: Link

Het informatiebord vermeldt dat voor de aanleg ongeveer 11.195 m³ grond nodig was. Dat komt overeen met ongeveer 373 vrachtwagenladingen van 30 ton.

AI heeft uitgerekend dat dit neerkomt op maar liefst 140.000 kruiwagenladingen van 80 liter!

En dan te bedenken dat er in die tijd nog geen kruiwagens waren. Wat een enorme klus moet dat zijn geweest!

*2 personen en 3 koeien, tumulus in de achtergrond*

Het verschil tussen verleden tijd, en huidige tijd. Nu is het helemaal volgebouwd.

Ik sta nu boven op de tumulus. Terwijl ik om me heen kijk naar alle moderne huizen, vraag ik me af wat de Romeinen vroeger zagen als ze hier boven op de grafheuvel stonden.

Volgens het informatiebord heeft de tumulus van Koninksem, genaamd ‘Magna Tomba’, een diameter van ongeveer 40 meter en een hoogte van 15 meter. Daarmee wordt hij op het bord beschreven als de grootste tumulus van Vlaanderen. De grafheuvel zou tussen 138 en 192 na Christus zijn opgericht.

KONINKSEM
Tumulus van Koninksem (Romeinse Kassei)
De hier aanwezige heuvel is een Romeins grafmonument dat werd opgericht tussen 138 en 192 n. Chr.
De heuvel werd gedeeltelijk genivelleerd in 1846. Hij werd onderzocht in 1851 door Antoine Perreau en later nog eens door François Huybrights in 1864 en 1893.
Het onderzoek was er toen vooral op gericht om de centrale grafkamer te ontdekken.
In 1851 kon reeds vastgesteld worden dat er in de heuvel zelf een laag met houtskool en verbrande beenderen aanwezig was en dat de centrale grafkamer leeggemaakt was. De opzoekingen leverden het bewijs van vroegere plunderingen, vermoedelijk door de legers van Lodewijk XV, in de winter van 1746 – 1747.
Deze grafheuvel is gelegen ten westen van het zuidwestelijke Romeinse grafveld van Tongeren, langs de Romeinse heirbaan Bavai-Tongeren-Maastricht-Keulen.
Tumuli in Haspengouw
In Haspengouw zijn er honderden Romeinse grafheuvels geweest. Dergelijke monumenten bedekken meestal slechts 1 in de bodem uitgegraven graf. Hierin werden de gecremeerde resten van de overledene geplaatst, samen met vaak talrijke voorwerpen. Deze moesten duidelijk maken aan de op de begrafenis aanwezige gemeenschap dat de overledene leefde volgens de Romeinse gebruiken. Ook werd hiermee het aanzien van de overledene duidelijk gemaakt. Vandaag de dag zijn hiervan nog maar 15 heuvels bewaard gebleven. Deze zijn allen beschermd als monument.
De verdwenen tumuli werden in de loop der tijd genivelleerd, meestal voor landbouwdoeleinden.
Van de bewaarde tumuli zijn er 6 gelegen in Gingelom, 4 in Tongeren, 2 in Heers, 2 in Riemst en 1 in Sint-Truiden.
Tumulus van Koninksem : enkele cijfers
De tumulus in Koninksem heeft een diameter van ongeveer 40 m en is 15 m hoog. Hiermee is het de grootste tumulus in Vlaanderen en wordt daar- om ook wel ‘Magna Tomba’ genoemd. Ruwweg zou er voor deze heuvel op te richten ongeveer 11195m³ grond nodig geweest zijn. Om een vergelijking te maken, dit komt neer op +/-373 vrachtwa- gens van elk 30 ton. In de Romeinse tijd is deze heuvel manueel opgeworpen.
Een speciale vegetatie
Uit een studie blijkt dat er op de heuvel vegetatietypes voorkomen die in Vlaanderen tot de top van waardevolle natuur kunnen gerekend worden. Het betreft types die eerder op een heischrale bodem voorkomen. Dit is een voedselarme, zure bodem. De verzuring van de bodem is een gevolg van ons neerslagrijk klimaat in combinatie met de hier aanwezige leembodems die zeer snel ontkalken door het doorgesijpelde regenwater. Het uitzicht wordt, voor de Magna Tomba, vooral bepaald door schermhavikskruid en bevernel.

We zeggen de Romeinen gedag en we gaan verder met ons avontuur

Dassenburchten

Onderweg kwamen we nog verschillende dassenburchten tegen, onder andere in een helling/talud langs de weg en aan de rand van een maïsveld.

Het is goed om te zien dat deze burchten bewoond zijn en dat er geen pogingen worden gedaan om de dassen te verjagen.

Aan de duidelijke sporen en nagelafdrukken is te zien dat deze pijp veelvuldig door dassen wordt gebruikt.

De kuilen van Vechmaal

Locatie: Link

We hadden nog één laatste locatie in petto, en deze is vanuit historisch oogpunt minstens zo interessant als de voorgaande locaties.
We gingen namelijk een kijkje nemen bij de mergelgroeven die bekendstaan als De Kuilen van Vechmaal.

Deze groeve is eigendom van de gemeente Heers en wordt beheerd door Natuurpunt.

Vlak bij de ingang van de mergelgroeven staat een toren die is opgebouwd uit stenen waarin je mag krassen. Het was verleidelijk om zelf eens te testen hoe gemakkelijk dit gesteente te bewerken is, maar ik heb de verleiding weerstaan.

Wat me vooral opviel, waren de fossiele schelpen in het gesteente. Deze laten zien dat het gebied rond Vechmaal miljoenen jaren geleden op de bodem van een ondiepe zee lag.

Ik zal de informatieborden hieronder plaatsen, je kunt ze aanklikken om ze te lezen.

1. Kuilen in Vechmaal
Foto: IMG_9264 – Kuilen in Vechmaal
De kalksteen uit de kuilen van Vechmaal werd al door de Romeinen gebruikt voor de kelders van hun gebouwen. Eeuwenlang zaagden zogenaamde ‘blokbrekers’ mergelblokken uit de grond als bouwmateriaal (bijvoorbeeld voor de basiliek van Tongeren of de Sint-Pieterskapel in Heurne-Vechmaal). Zo ontstond een indrukwekkend ondergronds gangenstelsel. Tussen 1930 en 1960 werden hier miljoenen champignons gekweekt, tot instortingsgevaar de grotten ontoegankelijk maakte. Nu is het één van de voornaamste overwinteringsplaatsen voor vleermuizen in West-Europa.
DOETIP
Kras je initialen of een leuke boodschap in de mergelblok. Mergelsteen is een heel zacht gesteente. Probeer het maar eens uit.
2. Mergellandschap in Haspengouw
Foto: IMG_9265 – Mergellandschap in Haspengouw
De kalkachtige ondergrond in Haspengouw werd meer dan 65 miljoen jaar geleden gevormd. Een ondiepe en warme zee, bevolkt door miljarden zeediertjes overspoelde dit gebied. Het dikke mergelpakket ontstond doordat de afgestorven zeediertjes en schelpen gedurende miljoenen jaren naar de bodem zakten en samengeperst werden tot een dikke massieve laag. Toen de zee zich ongeveer 35 miljoen jaar geleden terug trok bleef er een zacht kalkplateau achter. Op een aantal plaatsen in Haspengouw komt de mergel aan de aardoppervlakte. Voor de mergelontginning was dit ideaal. Eerst werd de mergel aan de grond gewonnen, later via brede ondergrondse gangen.
Mergelkuilen zijn voor de vleermuis een perfecte biotoop: het is er rustig, de temperatuur is constant en schommelt tussen de 7 en 10°C en de vochtigheidsgraad is tussen de 96 en 100%. Voor de winterslaap van de vleermuis zijn dit de ideale omstandigheden omdat de hartslag van 300 naar 30 slagen per minuut daalt en de lichaamstemperatuur de omgevingstemperatuur overneemt. Dat kost minder energie, zodat de vleermuizen gemakkelijker de winter doorkomen.
3. Ruimte voor vleermuizen in de Waterkuil
Foto: IMG_9266 – Informatiebord van Natuurpunt
Mergelkuilen
In de ondergrond van Droog Haspengouw vind je een dikke laag krijt. Over dit krijtpakket ligt vruchtbare leem. De mergelkuilen van Henisdael bieden je een kijk op deze indrukwekkende ondergrondse lagen. In deze kuilen werd vroeger mergel ontgonnen. Het gesteente diende als bouwsteen en als bemesting voor de akkers.
Vleermuizen
In de winter verblijven er vleermuizen in deze kuilen. Ze vinden er rust en een ideale constante temperatuur rond 8°C. De Waterkuil is eigendom van de gemeente Heers. Natuurpunt Heers werkt sinds 1993 met de gemeente samen om dit stukje natuur te beschermen. Het doel is om de Waterkuil zo goed mogelijk te vrijwaren als overwinteringsplaats voor vleermuizen. De overige kuilen in deze buurt zijn privébezit en niet toegankelijk voor bezoekers.
Ingekorven vleermuis
De gemeente Heers adopteerde de ingekorven vleermuis. Net als alle andere Limburgse gemeenten beloofde de gemeente extra zorg te dragen voor hun geadopteerde soort. In 2002 vertoefde de ingekorven vleermuis voor het laatst in de mergelkuilen. Natuurpunt Heers en het Regionaal Landschap Haspengouw & Voeren stelden een actieplan op om de biotoop van deze vleermuis te herstellen en zo deze plaatselijke soort opnieuw een perfecte plek voor hun winterslaap te bezorgen.
Bezoekje
Natuurpunt Heers verzorgt regelmatig geleide bezoeken aan de Waterkuil. Als je de kuil ook eens aan de binnenkant wil bewonderen, neem dan contact op met de natuurgidsen van Natuurpunt Heers.
Onderschrift bij de afbeelding: Gewone dwergvleermuis.
Onderaan het bord: Vrijwilligers van Natuurpunt beheren dit natuurgebied.
4. Nieuwsgierig? Bezoek aan de mergelgroeve
Foto: IMG_9267 – Bezoekersinformatie Waterkuil
NIEUWSGIERIG?
Wil je weten hoe een mergelgroeve er uit ziet?
De Waterkuil, de groeve langs het wandelpad, is afgesloten met een kunstig hek. Je kan doorheen het hek in de groeve kijken.
Van oktober tot maart houden vleermuizen hier hun winterslaap.
Onder begeleiding van een gids van Natuurpunt kan je in de zomermaanden een bezoek brengen aan de mergelgroeve. Zo kom je meer te weten over de vleermuizen die er overwinteren en over de mergel die er in de ondergrond zit.
Meer info op www.natuurpuntheers.be.
5. Ssst! Gevaar! Bescherming van de mergelgroeven
Foto: IMG_9268 – Waarschuwingsbord
SSJT!
In deze mergelgroeven overwinteren jaarlijks zo’n 250 vleermuizen. Ze zoeken een plek met een stabiele temperatuur en vochtigheidsgraad. Als je een vleermuis uit haar winterslaap haalt kost dat heel veel energie waardoor ze moeilijk kan overleven. Temperatuurstijging (o.a. door lichaamswarmte van mensen of vuur), licht, geluid en aanrakingen zijn nefast. Daarom zijn deze groeven afgesloten voor het publiek.
GEVAAR!
De gangen van de mergelgroeven zijn ontstaan door het ontginnen van mergel als bouwsteen. Er werd gehakt om zo veel mogelijk grondstof boven te halen. Aan de structuur en stevigheid van de gangen werd weinig aandacht besteed. Na al die tijd zijn de mergelgroeven onstabiel geworden en is er gevaar voor instorting.
6. De Waterkuil, een ideale overwinteringsplaats
Foto: IMG_9272 – Informatiebord van Natuurpunt
De Waterkuil, een ideale OVERWINTERINGSPLAATS
Van begin oktober tot eind maart overwinteren honderden vleermuizen in de groeven van Vechmaal. Hier vindt dit nachtdier de ideale omstandigheden voor een ongestoorde overwintering: een constante temperatuur en geen geluids- of rookhinder. Uit recente tellingen blijkt helaas dat de laatste jaren het aantal overwinteraars met 60% daalde. Om verstoring, waarschijnlijk de oorzaak van de daling, te beperken, verhinderen deze stalen poorten de toegang tot de groeve sinds juli 2014. Frans Vandeuren ontwierp de kunstige poorten zodat de vleermuizen er gemakkelijk door kunnen.
Help jij ons om deze plaats zo rustig mogelijk te houden?
Wil je graag een rondleiding?
Contacteer de vrijwilligers van Natuurpunt De Herk Heers via info@natuurpuntheers.be.
Bovenaan het bord: Deze groeve is eigendom van de gemeente Heers en wordt beheerd door Natuurpunt De Herk Heers.

Poorten in weervast staal voor mergelgrotten

De Waterkuil, een mergelgrottencomplex in Vechmaal, is een van de belangrijkste overwinteringsplaatsen voor vleermuizen in Limburg.

Sinds 2007 ging de vleermuispopulatie echter achteruit door verstoring door ongewenste bezoekers, die er onder andere naar fossielen zochten of feestjes hielden.

Om de vleermuizen beter te beschermen, ontwierp de Heerse architect en ontwerper Frans Vandueren bijzondere toegangspoorten van cortenstaal, waarmee de vijf ingangen van de Waterkuil werden afgesloten.

In de poorten zijn silhouetten van vleermuizen uitgesneden, die tegelijkertijd dienen als invliegopeningen. Zo kunnen de vleermuizen de grotten blijven gebruiken, terwijl ongewenste bezoekers worden buitengehouden.

Webpagina - Vleermuisvriendelijk inrichten mergelkuilen Vechmaal - Link

(De foto`s zijn door de openingen van de ingang genomen)

In Vechmaal liggen twee mergelgroeven vlak bij elkaar. De ene groeve werd waarschijnlijk gebruikt door mergelbrekers en de andere door mergelgravers (landbouwers). Dit is echter niet definitief bewezen.

In de groeve met de bijzondere vleermuispoorten zijn duidelijk houweelsporen en onregelmatige, afgeronde wanden te zien. Dit wijst erop dat hier mogelijk losse mergel werd gewonnen om landbouwgrond mee te bemesten.

Mergelbrekers zaagden daarentegen rechte blokken uit de kalksteen, die vervolgens als bouwmateriaal werden gebruikt. Hierdoor ontstonden gangen met strakke, rechte wanden.

Hoewel er veel kalk in de ondergrond aanwezig is, kan de bovenste bodemlaag na verloop van tijd voedingsstoffen verliezen en uitgeput raken.

Het is niet helemaal zeker, maar het woord ‘uitgemergeld’ houdt mogelijk verband met het werkwoord uitmergelen. Oorspronkelijk verwees dit naar het uitputten van landbouwgrond door er steeds opnieuw gewassen op te verbouwen, waardoor de bodem geleidelijk zijn voedingsstoffen verloor.

De blokbrekers

In de tweede groeve zien we duidelijk rechte wanden, hier is anders gewerkt.

Mergelbrekers, ook wel blokbrekers genoemd, zaagden rechte blokken uit de kalksteen die vervolgens als bouwmateriaal werden gebruikt. Hierdoor ontstonden gangen met relatief rechte wanden.

(De foto`s zijn door de openingen van de ingang gemaakt)

Terwijl we door het gebied lopen, zien we aan de tientallen vierkante meters grote kuilen dat de bodem op veel plaatsen al is ingezakt. Ook is er een duidelijk gat zichtbaar dat, vergeleken met de omgeving, op een recentere instorting lijkt te wijzen.

Op deze plek bevindt zich een dassenburcht. In het ingestorte gedeelte is ook een dassenpijp zichtbaar. Dit doet mij vermoeden dat dassen, die van nature ook diep de grond in graven, via hun gangen in de onderliggende mergelgrotten terecht kunnen komen.

Het bovenstaande boek is helaas alleen nog tweedehands verkrijgbaar. Mijn tip: kijk eens op Vinted en betaal er niet meer dan € 20 voor. Het is wat mij betreft een echte must-have voor iedere dassenliefhebber!

In het boek wordt beschreven hoe dassen dankbaar gebruikmaken van grafheuvels, loopgraven, grachten, wallen van oude heiligdommen en andere ‘toevallige’ oneffenheden in het landschap. Ook maken ze gebruik van grotten. We hebben vandaag gezien dat dat klopt.

Een interessant citaat uit het boek:
“Dassen maken gebruik van bestaande holen en gangen, waardoor ze diep onder de grond kunnen doordringen. Op verschillende plaatsen in België zijn dan ook resten van dassen in natuurlijke holten gevonden.”

Nog een bijzonder citaat:
“In Vlaanderen werden tot nu toe de oudste dassenbeenderen aangetroffen in de steengroeve van Zemst (Brabant). Hun ouderdom wordt geschat op 120.000 jaar en ze zaten verstopt in een laag waarin ook knoken van mammoet, wolharige neushoorn, een wilde paardensoort en bizon in grote aantallen voorkwamen.”

Het boek beschrijft ook waarom dassen het archeologen behoorlijk lastig kunnen maken.

Dassen zijn van nature schuwe nachtdieren en stonden vroeger maar zelden op het menu van de mens. Daardoor kwamen hun botten slechts zelden terecht op plekken waar mensen woonden.

Wat het voor archeologen nog ingewikkelder maakt, is dat dassen door hun graafwerk oude ondergrondse afzettingen kunnen verstoren. Daarbij kunnen resten van dassen terechtkomen tussen archeologisch materiaal dat veel ouder is dan de dieren zelf.

Hierdoor kunnen archeologen onterecht concluderen dat ze bijvoorbeeld de resten van een middeleeuwse das hebben gevonden, terwijl die resten in werkelijkheid uit een heel andere periode stammen.

AI gegenereerde foto op basis van een echte schedel. klik op het pijlje voor het orgineel.

Met deze kennis sluiten we dit blog.
Bedankt voor het lezen en tot de volgende!👍

Dassen in Belgisch-Limburg